Thursday, March 10, 2022

Na Difríochtaí idir an Rúisis agus an Úcráinis

An bhfuil difríocht mhór idir an Rúisis agus an Úcráinis? Seo m'iarracht an cheist sin a fhreagairt. Is dócha go síleann lucht na Gaeilge gur Gaeilgeoir agus saineolaí Gaeilge atá ionam thar aon rud eile, ach le fírinne ní dhearna mé staidéar foirmeálta ar an nGaeilge riamh, nó is sa léann Gearmánach agus Slavach a bhain mé amach na dintiúirí acadúla atá agam. Bhí Polainnis líofa agam sular chrom mé ar an nGaeilge a fhoghlaim i ndáiríribh, agus chaith mé na blianta fada ag iarraidh an Rúisis a cheansú. Maidir leis an Úcráinis agus an Bhealarúisis, d'fhéach mé an dá cheann acu a fhoghlaim as mo stuaim féin, agus tá mé in ann, abair, ábhar nuachta agus leathanaigh Idirlín a léamh iontu. Dá ndéanfainn mo dhicheall is dócha go n-éireodh liom sult a bhaint as litríocht ealaíonta iontu sa deireadh.

Is léir go bhfuil an Úcráinis gaolmhar go maith leis an Rúisis. Aicmítear an Úcráinis agus an Bhealarúisis i ngrúpa Oirthearach na dteangacha Slavacha chomh maith leis an Rúisis. Scéal eile áfach nár haontaíodh an Úcráin leis an Rúis sular cuireadh an Pholainn, mar stát neamhspleách, faoi chois faoi dheireadh na hochtú haoise i gCríochdheighiltí na Polainne. Dá réir sin, bhí an Úcráinis i ndlúth-theagmháil leis an bPolainnis sular thosaigh an Rúisis ag dul i bhfeidhm uirthi. An duine a bhfuil Polainnis aige - cosúil liom féin - is féidir leis cuid mhaith céille a bhaint as an Úcráinis gan staidéar ceart a dhéanamh uirthi. Tá an Rúisis níos deacra ná sin.

Maidir leis an Rúisis, is é an rud is suntasaí fúithi ná an rian domhain a d'fhág an tSean-Slaivis Eaglasta uirthi. Is í an tSean-Slaivis Eaglasta an chéad teanga liteartha a bhí ag na Slavaigh: go bunúsach is éard a bhí inti ná cineál sean-Bhulgáiris, teanga Shlavach Dheisceartach a bhí ag Constaintín (nó Coireall) agus Meatóidias, "aspail na Slavach", agus iad ag iarraidh lucht labhartha na gcanúintí Slavacha a iompú chun Críostaíochta. Bhí Constaintín agus Meatóidias dátheangach, nó d'fhoghlaim siad leagan éigin den tsean-Bhulgáiris san áit a raibh cónaí orthu i dtuaisceart na Gréige agus iad ag cleachtadh na Gréigise mar theanga chultúrtha san am chéanna. An leagan caighdeánaithe den tSlaivis a d'úsáididís ina gcuid scríbhinní, teanga Shlavach Dheisceartach a bhí ann agus tionchar na Gréigise go láidir air, idir stór focal agus struchtúr focal. Mar shampla, tá an tSlaivis Eaglasta an-saibhir i bhfocail chomhshuite den chineál nach bhfuil nádúrtha i gcaint na ndaoine.

Sheachain an Úcráinis an chuid ba mhó den tionchar Slavach Eaglasta. Bhí leagan di, an Rúitéinis Thiar, á cleachtadh sa Pholainn neamhspleách mar theanga oifigiúil in éineacht leis an bPolainnis, agus chuaigh an Pholainnis go mór mór i bhfeidhm ar an teanga seo - d'fhéadfaimis a rá go raibh an ról céanna aici i bhforbairt na hÚcráinise (agus na Bealarúisise) agus a bhí ag an tSlaivis Eaglasta i bhforbairt na Rúisise. Is furasta tionchar na Polainnise, nó comhthionchar na hÚcráinise agus na Polainnise ar a chéile, a aithint ar stór focal na dteangacha seo.

Samplaí d'fhocail Úcráinise atá níos cosúla leis na focail Pholainnise ná leis na cinn Rúisise iad seo:

Úcráinis: vybukh/вибух, Rúisis: vzryv/взрыв "pléasc", Polainnis wybuch
Úcráinis: vydavnytstvo/видавнитство, Rúisis izdatel'stvo/издательство "teach foilsitheoireachta", Polainnis wydawnictwo
Úcráinis: rik/рік, Rúisis god/год "bliain", Polainnis rok
Úcráinis: hodyna/година, Rúisis chas/час "uair (an chloig)", Polainnis godzina
Úcráinis: chas/час, Rúisis vremya/время "am", Polainnis czas

Tabhair faoi deara an focal rik. Ina lán focal Úcráinise déantar i den o agus den e sna siollaí dúnta: mar sin, is ionann rik agus rok na Polainnise - "bliain", kit agus kot na Polainnise - "cat", agus araile. Is i nua é an guta seo, agus is í an litir a sheasas di ná litir atá cosúil le litir ár n-aibítre féin. Ceann de shaintréithe sain-Úcránacha é an t-i nua seo, ní fheicfeá a leithéid sna teangacha Slavacha eile.

Is fiú cúpla focal a rá i dtaobh na lánfhuaime, nó na "pléafóine". Ceann de thréithre tipiciúla na dteangacha Slavacha Oirthearacha is ea é, agus is é is ciall leis ná guta a thagas idir dhá chonsan i dtús an fhocail, más consan leachtach (L nó R) an dara ceann acu. Féach na samplaí seo:

golova/голова "cloigeann" (gnáth-Rúisis) - glava/глава "ceann stáit; caibidil i leabhar" (iasacht ón tSlaivis Eaglasta)
gorod/город "cathair" (gnáth-Rúisis) - grad/град "cathair" (stíl shollúnta; iasacht ón tSlaivis Eaglasta)

San Úcráinis tá an lánfhuaim i bhfad níos coitianta ná sa Rúisis. A lán focal Slavach Oirthearach a chuaigh as úsáid sa Rùisis faoi bhrú na Slaivise Eaglasta maireann siad san Úcráinis i gcónaí:

plen/плен "braighdeanas, príosúnú" (Rúisis, ón tSean-Slaivis Eaglasta) - polon/полон (Úcráinis). D'fheicfeá an dara foirm sa Rúisis féin i stíleanna áirithe, ach ní thabharfadh gach foclóir Rúisise í. Cosúil leis sin, is é khorobryi/хоробрий an leagan Úcráinise den fhocal a chiallaíos "cróga", ach sa Rúisis is é khrabryi
/храбрый an focal a úsáidtear - an leagan a tháinig as an tSlaivis Eaglasta.

An litir Choireallach Г a fhuaimnítear mar G sa Rúisis, déantar H de i bhfuaimniú na hÚcráinise (agus na gcanúintí i ndeisceart na Rúise, gan aon trácht a dhéanamh ar an mBealarúisis). Mar sin, tugadh litir nua, Ґ, isteach san Úcráinis agus sa Bhealarúisis araon ina bhfuaimnítear G. Focail iasachta iad go bunúsach - ceann a tháinig ón mBéarla, ar ndóigh, chomh maith le hiasachtaí áirithe Polainnise atá réasúnta seanbhunaithe sa teanga. 

Thursday, December 23, 2021

Maidir le hIMRAM

Caithfidh sé gur chuala uasal agus íseal iomrá cheana ar an dá ghearrscéal Gaeilge de mo chuid féin a craoladh ar raidió Idirlín Mhúsaem Litríochta na hÉireann mar ghné d'fhéile litríochta IMRAM. Ba é an plean a bhí ag Liam Carson i dtús báire ná mé a chroscheistiú le haghaidh na féile agus an t-agallamh sin a chraoladh, ach sa deireadh thiar thall ghlac sé leis go mbeadh sé ródheacair an t-agallamh a dhéanamh agus mise lonnaithe san Fhionlainn: mar is gnách liom a rá, tá mé cineál bodhar ar chluais na Gaeilge, ionas nach féidir liom ceisteanna Gaeilge a thuiscint go rómhaith agus iad á gcur orm ar an teileafón nó ar fheidhmchláracha ríomhaire a dhéanas gnó an teileafóin, Skype mar shampla. Mar sin, fuair sé ní ba chiallmhaire cúpla ceann de na gearrscéalta a chraoladh a foilsíodh sa díolaim úd An Leabhar Nimhe, agus é féin sách doirte don leabhar sin. Bhuel, ní raibh mé míshásta leis an gcinneadh sin, agus mar sin tá an dá scéal le cloisteáil ar an Idirlíon anois.



Is é an téama a cheanglaíos na scéalta sa díolaim sin dá chéile ná an mhiotaseolaíocht ar chuir an scríbhneoir uafáis Meiriceánach Howard Phillips Lovecraft bun léi lena chuid scríbhinní faoi Cthulhu - nó Cuitiliú, mar a bhaist mé féin ar an neach seo as Gaeilge - agus faoi na Seanóirí Móra eile. Déithe drochaigeanta iad na Seanóirí Móra, agus is minic a bhíos na laochra i scéalta Lovecraft ag iarraidh teacht i dteagmháil leis na déithe seo chun iad a athmhuscailt - nó tá ré na Seanóirí Móra thart, agus chuaigh siad chun suain roimh theacht na sibhialtachta nua-aimseartha. Is féidir leis na daoine iad a ghairm chun beo arís agus na réaltaí san áit cheart lena aghaidh sin. Deasghnátha ar leith a theastaíos leis an athbheochan sin a chur i gcrích, agus brúidiúlacht is cruálacht gan a leithéid ag baint leis na searmanais seo. Le fírinne is í an tucaid is tábhachtaí a bhíos ag na daoine teacht chun tarrthála do na Seanóirí Móra ná an bhrúidiúlacht féin, agus fonn orthu a sult a bhaint as marú agus céasadh na ndaoine is na neacha beo eile. Sin é an t-ábhar scanraithe is mó atá sna scéalta i ndáiríribh.

Ba é an chéad duine san Fhionlainn a tharraing súil an tsaoil mhóir ar shaothar Lovecraft ná S. Albert Kivinen (fíorainm Seppo Kivinen) a bhí ina léachtóir le fealsúnaíocht onteolaíoch in Ollscoil Heilsincí. Is é an cur chuige a bhí aige ina chuid saothair ná an "cumannachas ontach", mar a bhaist sé ar a theoiric féin - ní raibh san fhocal sin "cumannachas" ach sórt magaidh, nó ní raibh baint ar bith ag a theoiric leis an gcumannachas polaitiúil. Is é an míniú a thug sé féin ar an gcumannachas fealsúnachta seo ná "go mbíonn neachanna éagsúla ann agus comhthréithe acu". Mar sin, cineál teoiric uilechoiteanta don ghnáthshiosmaid a bhí sa "chumannachas ontach".

Bhí cineálacha éagsúla caitheamh aimsire ag Kivinen, d'fhéadfá mireoga, fiú, a thabhairt orthu - na scéalta i stíl Lovecraft mar shampla. An chéad scéal den tsaghas seo a tháinig óna pheann - agus an ceann ab fhearr acu dar lena lán - ab ea Keskiyön Mato Ikaalisissa, nó Péist an Mheán Oíche in Ikaalinen. Ceantar tuaithe, nó "cathair" (kaupunki) de réir théarmaíocht ár linne féin, atá in Ikaalinen agus í suite i gcúige Pirkanmaa, arb í cathair Tampere a phríomhchathair. Ar ndóigh, chaith Kivinen blianta a óige féin in Ikaalinen, agus mar sin, nuair a bhreac sé síos an scéal faoi Phéist an Mheán Oíche, shuigh sé imeachtaí an scéil in Ikaalinen, díreach mar ba ghnách le Lovecraft féin tarraingt ar chuimhní cinn a óige i bProvidence, Rhode Island.

Go tipiciúil bhí Lovecraft ag baint a leasa féin as fíorimeachtaí na staire chun craiceann na hinchreidteachta a chur ar a chuid scéalta: d'fhéadfadh sé a chasadh féin a chur sna himeachtaí agus a mhiotaseolaíocht a nascadh díobh. Ar an dóigh chéanna cheangail Kivinen a scéal faoi Phéist an Mheán Oíche de stair na Fionlainne, go háirithe de Chogadh Catharha mo thíre: faigheann fear inste an scéil leideanna i dtaobh Phéist an Mheán Oíche ó dhuine de na Gardaí Dearga, a throid sa chogadh sin. Casadh an Phéist - arrachtach a bhfuil baint aige leis na Seanóirí Móra, nó le miotaseolaíocht Chuitiliú - ar an nGarda le linn an chogaidh chéanna.

Mé féin chuaigh mé i dtuilleamaí cleasaíochta den chineál chéanna, nó tharraing mé ar Chín Lae Amhlaoibh Uí Shúilleabháin mar inspioráid. Chuir mé Amhlaoibh féin agus a chara, an tOllamh-Leá (is é sin dochtúir leighis - gné thábhachtach de shaothar Lovecraft féin ab ea go raibh a chuid Béarla ar maos le focail sheanársa ar tháinig sé orthu i litríocht na hochtú haoise déag, agus é barúlach gur sa tréimhse sin a bhain an teanga barr a maitheasa; le haithris a dhéanamh ar an nós seo d'athbheoigh mé an seantéarma) ar lorg áit ina raibh cultas uafáis ag iarraidh Cuitiliú agus na Seanóirí Móra eile a mhuscailt trí íobairtí daonna. Thairis sin d'inis mé scéal faoin mbéaloideasóir Proinsias Ó Conluain agus é ag dul ar lorg blúiríní eolais faoin gcultas seo ó na seanchaithe.

Maidir leis an scéal eile atá le cloisteáil ar leathanaigh an Mhúsaeim Liteartha, mar atá, An Leabhar Nimhe, is é is téama dó ná an druagántacht atá sna seanleabhair. An leabhar atá i gcroí an scéil, sórt leabhar briotaise atá inti, agus í ag athrú teaga de réir an duine atá ag breathnú uirthi. Bhí Lovecraft féin an-tugtha do na seanleabhair a d'fhág a mhuintir mar oidhreacht aige, agus shíl sé go raibh cumhacht iontu, cumhacht neamhshaolta fiú. An cineál Béarla a chleachtadh sé, ba é Béarla na seanleabhar cumhachtach é. Maidir leis an leabhar atá i gceist, is éard atá ann ná Unaussprechlichen Kulten le Friedrich Wilhelm von Junzt - ceann de na leabhair shamhailteacha a cheap Lovecraft mar phrapaí stáitse dá chuid scéalta. Le fírinne chuir sé isteach orm riamh mar fhear ceirde (is í an Ghearmáinis agus an léann a bhaineas léi an príomhábhar staidéir a bhí agam san ollscoil) gur tuiseal lom tabharthach atá i gceist leis an teideal sin. Mar sin chuir mé an réamhfhocal úd von leis, chomh maith le slabhra fada aidiachtaí a tháinig roimh unaussprechlichen

Sa scéal sin, An Leabhar Nimhe, castar orainn beirt fhear a bhfuil eolas acu ar mhiotaseolaíocht Chuitiliú, mar atá, Sergei Susi agus Joose-Alfred Kivelä. An Fionlannach a bhfuil aithne aige ar lucht na fantaisíochta agus an fhicsin eolaíochta sa tír s'againn aithneoidh sé ar an toirt gurb iad S. Albert Kivinen agus Boris Hurtta iad. Tá an bheirt acu ar shlí na fírinne anois, ar an drochuair. Scríobhadh Hurtta scéalta uafáis, scéalta Cuitilíochta san áireamh, chomh maith le Kivinen. Póilín a bhí in Hurtta agus ba é an fíorainm a bhí air ná Tarmo Talvio: is é is brí leis an bhfocal sin hurtta ná "cú fola", agus mar sin tháinig sé nádúrtha agam susi, "mac tíre", "faolchú", a chur ina áit. Agus ar ndóigh is ainmneacha iad Boris agus Sergei a bhfuil blas na Rúisise orthu. Bhí comhfhreagras éigin agam leis an mbeirt acu nuair a bhí mé ag aistriú Péist an Mheán Oíche, ach níor casadh aon duine acu ina steillebheatha riamh, mo léan géar. Fuair Hurtta bás ar an 6 Feabhra 2021, agus d'fhág Kivinen slán ag gleann seo na ndeor ar an 13 Lúnasa.

Tuesday, September 28, 2021

Mo sheanaiste faoi theicneachabaireacht an Réaltaistir

Ceann de na foinsí Béarlachais is mó i saol na Gaeilge í an tsiamsaíocht Mheiriceánach – sin rud chomh follasach agus is féidir. Ní gnách Gaeilge a chur ar na sraithscéalta teilifíse a bhfuil gnaoi an phobail orthu, ná fiú ar na leabhair mhór-ratha le scríbhneoirí éadroma. Ró-annamh a bhactar leis an teanga a chur ar leabhair nach raibh iontu ar dtús ach ficsean sainseánra (nó genre fiction mar a deir an Béarla) nó garrfhicsean (pulp fiction) agus a bhain amach clú an chlasaicigh idir an dá linn. (Tá mé féin tar éis leabhar amháin den chineál sin,  Foundation le hIsaac Asimov, a aistriú go Gaeilge. Thairis sin, tá Foundation and Empire leis an údar céanna agus A Princess of Mars le hEdgar Rice Burroughs á n-aistriú go Gaeilge agam i láthair na huaire.) Is beag an sólás do lucht na Gaeilge é, ach is féidir an fhadhb chéanna a aithint i saol na dteangacha eile – teangacha, fiú, a bhfuil stádas cobhsaí acu i saol cultúrtha agus poiblí a dtíortha.

San Fhionlainn, mar shampla, chloisfeá cliséanna na sraithscéalta Meiriceánacha go léir – sa bhunteanga – i gcoimhthéacs an chomhrá Fionlainnise. Tá an Béarla á fhoghlaim ón tríú rang bunscoile i leith. Thairis sin, ní gnách linn na sraithscéalta teilifíse a dhubáil: is fearr linn fotheidil ná athghuth. Mar sin, chuala muid criú an Enterprise, na Friends, agus laochra na sraithscéalta eile ag labhairt Béarla ar an teilí riamh, agus d’éirigh muid cleachtach ar a gcuid buafhocal. Ní hé sin an scéal atá fíor ina lán tíortha Eorpacha eile. Cé go bhfuil Gearmáinis an lae inniu torrach le focail Bhéarla, dealraíonn sé gurb as Gearmáinis a labhraíos Picard, Janeway, Worf agus Troi, gan tagairt a dhéanamh don chuid eile acu, ar theilifís na Gearmáine.

Luaigh mé an Enterprise, agus ceart go leor beidh an Star Trek go mór mór faoi chaibidil agam san aiste seo. Nó an Réaltaistear – sin é an leagan Gaeilge a múineadh dom thiar sna nóchaidí, nuair nach raibh mé ach díreach i ndiaidh ballraíocht a bhaint amach ar an bhfóram Gaeilge úd Gaelic-L.

Tá sé ina sheandeilín smolchaite ag lucht na Gaeilge ná nach bhfuil maith ar bith sna téarmaí eolaíochta a thagas as ceárta an Choiste Téarmaíochta. Cé nach bhfuil mé féin sásta le gach moladh dá n-eisíonn siad, caithfidh mé a rá go bhfuil mé tinn tuirseach de bhéal bhocht seo na nGaeilgeoirí i dtaobh na téarmaíochta oifigiúla ar na saoltaibh seo. Déarfainn go raibh téarmaí ar choincheapanna nua-aimseartha amscaí i ngach teanga ó thús. Nuair a chuaigh na cainteoirí ina dtaithí thréig an coimhthíos. Sin, nó chuir siad a gcasadh féin ar an bhfocal lena dhéanamh níos nádúrtha sa teanga.

Mar sin is é is bunrúta leis an bhfadhb áirithe seo – arís – ná nach n-úsáidtear an Ghaeilge ná na téarmaí eolaíocha Gaeilge go fairsing. Dá gcloisfeá téarmaí Gaeilge ar an teilifís an t-am ar fad, dá mbeifeá ag léamh leabhair fhaisnéise faoi bhrainsí éagsúla eolaíochta agus a gcúrsaí, agus dá mbeadh cultúr léitheoireachta an chineál sin leabhar forleathan i measc lucht na Gaeilge (ar ndóigh ba mhór an chabhair dá mbeadh na leabhair sin ann!), is dócha nach mbeadh na daoine chomh míshásta is atá siad leis na téarmaí, cé go mba iad na “drochthéarmaí” céanna a bheadh i gceist. Is é an locht is mó atá ar na téarmaí Gaeilge ná go bhfanann siad sna foclóirí in áit a bheith i gcúrsaíocht choitianta.

Patrick Stewart ina Bhorg
“Ní fiú cur inár n-aghaidh! Déanfar cuid den chnuasphobal díot!” (“Resistance is futile! You will be assimilated”) Sin é an chaint a chloisfeá ó na “Borg“. Is iad na Borg cine na gcibearg in ollchruinne fhicseanúil an Réaltaistir – daoine agus iad iompaithe ina róbait. Níl pearsantacht ná indibhidiúlacht acu, agus is é an t-aon chuspóir atá acu ná na daoine go léir a “Bhorgú” nó a “chomhshamhlú” le comhphobal agus cnuasintinn na mBorg. San eipeasóid dhúbailte “The Best of Both Worlds” (“Rogha an Dá Shaol” – is iad sin saol na ndaoine daonna agus saol na mBorg) den tsraith “Star Trek: The Next Generation”, d’éirigh leis na Borg captaen an Enterprise, Jean-Luc Picard, a chimiú agus a “chomhshamhlú”, ionas go ndearnadh Borg de. “Locutus” an t-ainm a bhí air agus é ina chibearg – focal Laidine a chiallaíos “An Té a Labhair”. Sa deireadh, d’éirigh le criú an Enterprise Picard a tharrtháil agus gléasra na mBorg a bhaint de. Ba é Patrick Stewart a rinne páirt Jean-Luc Picard sa tsraith ST:TNG. (Foinse: Vicipéid an Bhéarla.)

Is minic a bhíos na téarmaí Béarla ar choincheapanna eolaíochta lán chomh hamscaí leis na téarmaí Gaeilge. Scéal eile é áfach go gcloiseann na Béarlóirí na téarmaí seo i gcoimhthéacs na teanga nádúrtha, agus nuair atá Béarla dúchasach timpeall ar an bhfocal deacair, is furasta duit do chuid féin a dhéanamh de. Bítear ag fáil lochta ar an “teicneachabaireacht” (technobabble) ar na sraithscéalta ficsin eolaíochta, cosúil leis an Réaltaistear, go minic, nó ag gáire fúithi, ach b’fhearr liom sibhse stad den scigiúlacht sin le bhur marana a dhéanamh ar an bhfíric seo leanas: is í an teicneachabaireacht a chuireas an chosmhuintir i dtaithí na bhfocal eolaíoch agus a dhéanas cuid nádúrtha den ghnáthchaint díobh. Is é an fhadhb ná nach mbíonn na focail nuachumtha nó na téarmaí eolaíochta le cloisteáil i sruth na cainte líofa ná le léamh i gcoimhthéacs na dea-Ghaeilge. A mhalairt ar fad.

Is minic a chloiseas muid iomrá ar an dá rud “Gaeilge uafásach scoile” agus “Gaeilge Gaeltachta”, ach ar an drochuair dealraíonn sé nár bhac aon duine riamh le comparáid chórasach a dhéanamh idir an stíl a chleachtas na scríbhneoirí dúchasacha agus an cineál Gaeilge a bhíos le léamh i scríbhinní na n-údar nár fhoghlaim Gaeilge ach ar scoil. Mar sin, níl treoirleabhair ná téacsleabhair againn a mhíneodh don ghnáthléitheoir, don ghnáthscríbhneoir agus don ghnáth-Ghaeilgeoir bhocht conas a d’fhéadfadh sé “an Ghaeilge uafásach scoile” a dhí-fhoghlaim. (An ar mo chrann-sa a thitfeas sé, meas tú?)

Is deacair a rá ar ndóigh céard is dea-Ghaeilge ann, an cineál Gaeilge a mba chóir dúinn aithris a dhéanamh air, an stíl neodrach. Ina lán teangacha tá stíl na teanga liteartha chomh cobhsaí, chomh seanbhunaithe, is nach bhfuil mórán easaontais ann faoin gcineál teanga ba chóir a fhoghlaim is a chleachtadh. Bíonn scríbhneoirí cruthaitheacha ann agus a gcuid turgnamh is trialach idir lámhaibh acu ach tríd is tríd tá a fhios agat céard is dea-stíl ann mar a thuigfeadh clasaicigh na teanga an coincheap sin. Maidir le dea-stíl na Gaeilge, arís, chinn mé, na blianta ó shin, mo thuiscint féin ar na cúrsaí seo a thógáil ar dhúshraith an bhéaloidis agus na scéalaíochta traidisiúnta.

B’fhéidir nach raibh traidisiún liteartha ag muintir na Gaeltachta fadó, ach ar a laghad bhí traidisiún scéalaíochta agus seanchais acu, agus cé gur gnách linn mar Ghaeilgeoirí bheith ag caí, ag cáiseamh agus ag caoineadh an tsaibhris a cailleadh nuair a d’imigh an teanga, is é lomlán na fírinne ná go bhfuil cuid mhór den tsaibhreas chéanna againn i gcónaí. San am a chaith mé féin i mo Ghaeilgeoir chuaigh a lán ábhar béaloidis i gcló faoi chlúdach leabhair, agus de réir is mar a rinne mé staidéar ar na cinn a cheannaigh mé i rith an ama seo tháinig ciall agam do Ghaeilge na Gaeltachta. Ní féidir liom a rá go mbeinn ar aon leibhéal leis na máistrí móra ach sílim go bhfuil mé in ann aithris éigin a dhéanamh ar a bhfuil léite agam agus na hamscaíochtaí is dual do scríbhneoirí na Galltachta a sheachaint.

Cé go bhfuil na nuathéarmaí riachtanach agus géar-riachtanach, is é an rud is tábhachtaí, an rud is géire a theastaíos, ná an Ghaeilge thraidisiúnta. Caithfidh an scríbhneoir maith bheith eolach ar an ábhar agus ar na téarmaí riachtanacha, ach san am chéanna caithfidh sé a bheith ábalta na saintéarmaí a sheachaint nuair nach bhfuil gá leo. Níl sna téarmaí sin ach uirlisí de chuid na ceirde go bunúsach. Mar is eol dúinn, is namhaid í an cheird gan í a fhoghlaim agus bíonn an uirlis is úsáidí dainséarach díobhálach i lámh an duine nach bhfuil an dóigh cheart aige uirthi.

Is iomaí cineál Béarlachais a chuireas isteach ar léitheoir na Gaeilge, ar ndóigh. Ceann acu an rómhuinín a bhíos ag scríbhneoirí maithe féin as na téarmaí nuachumtha i gcoimhthéacsanna neamhoiriúnacha. Bíonn an Béarla scríofa an-difriúil leis an teanga líofa labhartha, agus na focail teibí teicniúla ag ruaigeadh na gnáthchainte as, agus is rómhinic a fheicim daoine a bhfuil a gcuid Gaeilge go hiontach ar fad nuair a labhraíos siad ag cur seaicéad ceangail an Bhéarla fhoirmiúil orthu féin nuair a thosaíos siad ag scríobh – ag scríobh Gaeilge.

Teastaíonn uathu téarmaí casta “liteartha” a chur in áit na bhfocal nádúrtha, in aithris ar nós an Bhéarla. Ní féidir leo anáil a tharraingt ná a ligean amach mar is dual don duine – tosaíonn siad ag ionanálú agus ag easanálú, nó fiú ag cleachtadh ríospráide. Anois, admhaím go mbíonn focail cosúil leis an mbeirt seo ag teastáil agus sinn ag iarraidh cúrsaí eolaíochta a phlé – shílfínn nach ndéanfá in uireasa “ionanálú”, “easanálú” nó “ríospráid” i dtráchtas leigheaseolaíochta nó fiseolaíochta. Ach má bhímid ag plé na rudaí seo i gcomhthéacs na gnáthchainte, is é an rud is tábhachtaí ná na gnáthfhocail nó na gnáthleaganacha a fhoghlaim is a úsáid, is é sin, tarraingt na hanála agus ligean amach na hanála.

Is mór an trua ar ndóigh má bhaineann daoine úsáid as “ionanálú” agus “easanálú” toisc nach bhfuil na leaganacha dúchasacha ar eolas acu agus iad ag gabháil leor leis an gcéad fhocal (nó fiú leis an aon fhocal!) a dtagann siad air san fhoclóir. Má théann siad ar lorg “inhale” agus “exhale” – focail mhóra Laidineacha sa Bhéarla féin, gheobhaidh siad ansin “ionanálaigh” agus “easanálaigh”, téarmaí troma Gaeilge nach bhfuil inghlactha ach i dtéacs foirmiúil leigheaseolaíochta, má scríobhtar téacsanna den chineál sin sa teanga ar aon nós.

Má chuirimid Gaeilge i mbéal na mBorg ar an Réaltaistear, is é an chéad leagan a mholfas lucht na Gaeilge scoile dúinn ná “comhshamhlófar sibh” nó rud éigin cosúil leis sin, Cúpla mí ó shin bhí pictiúrchomhad á scaoileadh timpeall ar an bhFacebook le haistriúcháin droch-Ghaeilge ar roinnt frásaí ón Réaltaistear – más buan mo chuimhne ní raibh oiread is ceann amháin acu in aon neasacht do bheith ceart ná intuigthe mar Ghaeilge, ach is díol suntais é gur bhain an duine bocht ónar tháinig an iarracht thruamhéileach seo – gur bhain sé úsáid as “comhshamhlú” le “assimilate” an Bhéarla a aistriú. Léiriú maith scigphictiúrtha é seo ar an meon a bhíos ag a lán agus iad ag iarraidh “an Ghaeilge a chur in oiriúint don aonú haois fichead”: is cuma faoi cheart na comhréire, faoi dhul nádúrtha na bhfocal, is é an rud is tábhachtaí ná úsáid a bhaint as téarma nuachumtha.

Is é an chéad phrionsabal atá ag gach aon aistritheoir maith ná go bhfuil sé leis an gciall a aistriú seachas malairt focail a chur ar an mbuntéacs. Ar ndóigh más ag cur malairt teanga ar fhicsean eolaíochta ar nós an Réaltaistir atáimid, is cuid den atmaisféar iad na focail mhóra nach dtuigtear ach ar éigean. Le fírinne thig a rá nach mbíonn an cineál Béarla a labhraíos na Borg ar an Réaltaistear rónádúrtha, toisc go bhfuiltear ag tabhairt le fios gur cnuaschine, cnuasphobal agus cnuasintinn iad nach dtugann aitheantas d’indibhidiúlacht ar aon nós. Is féidir a rá go bhfuilimid i gcall Gaeilge chomh mínádúrtha céanna leis an smaoineamh seo a chur in iúl.

Mar sin féin, dá mbeinnse le Gaeilge a chur ar scannáin nó ar scéalta a bhaineas le coincheap an Réaltaistir, is dócha go mbeinn ag iarraidh téarmaí speisialta a sheachaint a fhad agus ab fhéidir.  Ar ndóigh, ní féidir déanamh in uireasa rudaí ar nós “féasar” (phaser), ach níl ina leithéidí ach ainmneacha ar rudaí nach bhfuil ann ar aon nós ach taobh istigh d’ollchruinne fhicseanúil an Réaltaistir féin – ainmneacha is féidir a dhealramh le hainmneacha dílse. Cuid de na téarmaí meafaracha is féidir iad a aistriú focal ar fhocal (wormhole mar shampla – ní thuigim cén fáth nach bhféadfainn “poll péiste” a thabhairt air as Gaeilge). Maidir leis na Borg, is dóigh liom gur fearr coincheap an assimilation a aistriú go Gaeilge gan dul i muinín leis an bhfocal “comhshamhlú”: Déanfar cuid den chnuasphobal díot! Ní fiú cur inár n-aghaidh!

An focal resistance, dála an scéil. Cé gur chaith na Gaeil seacht n-aois laochais (seven heroic centuries,mar a dúirt Yeats) ag cur troda ar na Gaill, níor ceapadh focal ar leith le resistance a aistriú sa chiall mhíleata – ba leor do na Gaeil troid nó cath. Is é an focal a chuireas ligeadóirí agus casadóirí na téarmaíochta ar fáil dúinn inniu ná “frithbheartaíocht”, agus cé go bhfuil sé cineál trom, níl locht ar bith agamsa air. Scéal eile áfach go bhfaca mé an téarma “friotaíocht” go rómhinic sa chiall seo ag daoine ar mó a ngrá don Ghaeile ná a n-eolas uirthi. Is éard atá i gceist leis an bhfriotaíocht ná resistance na leictreoireachta. Dá mbeadh an teanga go maith ag an té a chrothnaigh uaidh an focal Gaeilge ar resistance, thuigfeadh sé go mb’fhearr an téarma a sheachaint agus an coincheap a chur in iúl le gnáthfhocal éigin (troid, cath, spairn lann…) mura bhfuil tú cinnte faoi aistriúchán ceart an téarma Béarla.

Monday, August 2, 2021

Alúmanam

 Alúmanam a thugtar ar dhúil uimhir a trí déag i dtábla peiriadach na ndúl. Al an tsiombail cheimiceach, agus is í an chumraíocht leictreonach atá aige ná 1s22s22p63s23p1. Mar sin, tá trí leictreon ar an sceall is faide amuigh, agus is dual don alúmanam an trí cinn sin a thabhairt ar iasacht uaidh. Dá réir sin, is é +3 an staid ocsaídiúcháin is dual don dúil seo, agus ní féidir +1 ná +2 a aithint ag an alúmanam ach amháin i gcomhdhúile díomuana. Tá an t-alúmanam 26.981 aonad ar mheáchan adamhach, agus ní díol iontais é mar sin gurb é alúmanam a 27, nó 27Al, an t-aon iseatóp nádúrtha amháin atá aige. Tá an raidiseatóp is cobhsaí, 26Al, seacht gcéad míle bliain ar leathré, agus is féidir iarsmaí de a aithint sa ghás idir-réaltach, ach más féidir féin, tá sé sábháilte a rá nach bhfuil a dhath fágtha de i ndúlra an Domhain. Na hiseatóip radaighníomhacha eile atá ann, ní mór iad a tháirgeadh sa tsaotharlann, agus ní bhíonn siad fadsaolach ar aon nós – bíonn siad cúpla nóiméad nó cúpla soicind ar leathré, nó níos éagobhsaí fós.

Rúibín ó cheantar Dodoma sa Tansáin. Is é an cróimiam an truailleán is cúis leis an dath dearg. Foinse: Vicipéid an Bhéarla.


Miotal éadrom é an t-alúmanam. Seoltóir maith teasa agus leictreachais atá ann, agus níl nimh ná dochar ann don orgánach dhaonna. Táthar buartha faoin mbaint atá ag an alúmanam le galar Alzheimer, ach níl na saineolaithe ar aon fhocal faoin mbaint sin. Ocsaídítear an t-alúmanam go héasca, agus mar sin bíonn brat ocsaíde ar an miotal a fhágas liath é – ar an dath sin is fusa a aithnítear an t-alúmanam. Tá an ocsaíd alúmanaim, Al2O3, an-chrua, an-láidir mar shubstaint, agus díonann an brat sin an miotal ar thuilleadh ocsaídiú. Deirtear go n-éighníomhaíonn an brat ocsaíde an miotal.

Alúmanam. Foinse: Vicipéid an Bhéarla.


Cé go bhfuil an t-alúmanam ar ceann de na dúile is coitianta i screamh an domhain, agus aithne ag na daoine ar mhianraí éagsúla alúmanaim (alúm, mar shampla) ó thús na staire, níor éirigh leis an gcine daonna alúmanam a aonrú mar dhúil ach sa naoú haois déag. Ba é an Danmhargach Hans Christian Ørsted a rinne an t-éacht. Ar feadh i bhfad, áfach, ní raibh sé furasta na mianraí a dhí-ocsaídiú go miotal alúmanaim, agus bhíodh an miotal ní ba dhaoire ná an t-ór féin.


Ba iad an Meiriceánach Charles Martin Hall agus an Francach Paul Héroult a tháinig ar an modh oibre le halúmanam a tháirgeadh ar scála tionsclaíoch, i ndeireadh na naoú haoise déag. Is éard atá i gceist le próiseas Hall-Héroult – mar a thugtar air – ná leictrealú na hocsaíde alúmanaim go hocsaigin agus alúmanam. Níl sé praiticiúil an ocsaíd a leá lena leictrealú, áfach, toisc go dteastaíonn teocht breis is dhá mhíle céim Celsius chuige sin. Ba é an rud a rith le Hall agus Héroult, beag beann ar a chéile, ná an ocsaíd a thuaslagadh i gcrióilit leáite. Mianra alúmanaim í an chrióilit féin – is éard atá inti ná fluairíd potaisiam agus alúmanaim (an heicseafluaralúmanáit tríphotaisiam, K3AlF6), agus í i bhfad níos soleáite ná an ocsaíd alúmanaim.

Báicsít. Fuair an bháicsít a hainm ó Les Baux, baile beag san Fhrainc, áit ar tháinig an geolaí Francach Pierre Berthier ar an mianra seo sa bhliain 1822. Foinse: Vicipéid an Bhéarla.


An leagan den ocsaíd alúmanaim a úsáidtear le haghaidh táirgíochta is é an bháicsít é. Ocsaíd alúmanaim neamhghlan atá sa bháicsít. Tugtar corandam ar na glanchriostail ocsaíde alúmanaim, agus úsáidtear sa tseodóireacht iad. Níl dath ar bith sa ghlanchorandam, ach fágann truailleáin dathanna éagsúla ann. Tugtar rúibín ar an gcorandam dearg, agus is é an cróimiam is cúis leis an dath. Tagraíonn an focal saifír do na cineálacha daite eile den chorandam, go háirithe don chorandam ghorm.


Tá a lán mianraí alúmanaim eile sa dúlra chomh maith – na hiathchlocha, mar shampla, ar sileacáití alúmanaim iad. As an mbáicsít a bhaintear an chuid is mó den alúmanam, áfach.


Níl léamh ná scríobh ná insint bhéil ar chomh húsáideach is atá an t-alúmanam, ós miotal éadrom é agus an-teacht aniar ann. Go coitianta, measctar miotail eile tríd lena dhéanamh níos oiriúnaí d’úsáid ar leith. Baintear leas as an nglanalúmanam freisin, áfach – sa leictreonaic, ar a laghad. Go bunúsach, is é an glanalúmanam atá de dhíth más í an díontacht ar an gcreimeadh (ar an ocsaídiú) is mó atá ag teastáil, ach más í an chruacht agus an díontacht ar bhuaillí nó ar bhrú meicniúil atá de dhíth, roghnófar cómhiotal alúmanaim de chineál éigin.

An Altóir

An Altóir atá ar an réaltbhuíon idir an Scairp, an Riail, an Teileascóp agus Triantán an Deiscirt. Tá cuid mhaith réaltbhraislí le feiceáil san Altóir, agus tá Réaltnéal Roc an Gha Nimhe suite sa réaltbhuíon seo freisin. Níl an Altóir le feiceáil ach ó leathsféar theas an Domhain, agus mar sin, níl d’ainmneacha againn ar a cuid réaltaí ach Alpha Arae, Beta Arae, Gamma Arae agus araile.


Ara an t-ainm Laidine ar an Altóir. Tabhair faoi deara go dtagraíonn an t-ainm Gaeilge ”An tAra” do réaltbhuíon eile ar fad, an ceann ar a dtugtar Auriga as Laidin.

Is í Beta Arae an réalta is gile sa réaltbhuíon seo. Is K-réalta í, is é sin réalta fhlannbhuí, agus í níos fuaire ná an Ghrian. Tá sí ocht n-oiread agus aon chúigiú cuid chomh trom leis an nGrian, agus cúig mhíle agus sé chéad oiread chomh lonrúil. Glactar leis go bhfuil suite timpeall ar shé chéad go leith de sholasbhlianta ar shiúl uainn.


Maidir le hAlpha Arae, is B-réalta í – réalta bhán nó bhánghorm atá an-te. Cé go dtugtar ”alpha” uirthi in ainmníocht Bayer, níl sí ach ar an dara réalta is gile sa réaltbhuíon seo. Tá mais naoi nGrianta agus sé dheichiú cuid inti, agus í beagnach sé mhíle oiread chomh lonrúil leis an nGrian, má áirítear gach cineál radaíochta (an rud ar a dtugtar lonrachas bólaiméadrach). Tá sí ag casadh ar a hais chomh tapa is nach bhfuil déanamh na liathróide uirthi a thuilleadh – le fírinne dealraíonn sé go rachadh sí as a chéile dá mbeadh sí ag déanamh an bhulla báisín seo beagáinín níos sciobtha fós. Tá cuid mhór gáis agus deannaigh idir sinn agus Alpha Arae, rud a bhaineas de ghile na réalta mar a fheictear dúinn í (díobhadh a thugtar ar an maolú seo).


Altasamat

Altasamat is ea an cineál gléasadh nó feistiú a chuireas ar do chumas an teileascóp a rothlú ar an ais cheartingearach agus ar an ais chothrománach araon. Tagraíonn tús an fhocail don airde (altitude), agus is ionann an t-asamat agus an treoshuíomh compáis. Cineál altasamat é an túirín gunna chomh maith.

Feistiú simplí altasamait faoin teileascóp. Tugtar "feistiú Dobson" ar an saghas seo altasamat chomh maith. Ba é an réalteolaí amaitéarach Meiriceánach John Lowry Dobson a chéadcheap an cineál seo feistiú agus a rinne coitianta é. Bhíodh Dobson ag múineadh d'amaitéaraigh eile réalteolaíochta conas a d'fhéadfaidís a dteileascóp féin a thógáil agus feistiú altasamait a chur faoi, agus bhunaigh sé an cumann Sidewalk Astronomers leis an tuiscint ar na réaltaí a chur chun cinn i measc na gnáthmhuintire. Foinse: ECeDee/Vicipéid an Bhéarla


Altair

 Altair Alpha Aquilae a thugtar ar an réalta is gile i réaltbhuíon an Iolair. Réalta phríomhsheichimh den A-aicme is ea Altair agus í ar cheann de na réaltaí is gile ar an spéir, chomh cóngarach is atá sí dúinn – níl sí ach sé nó seacht solasbhliana déag uainn. Tá Altair ag dul timpeall ar a hais chomh sciobtha is go gcuireann an rothlú seo as a riocht í – níl sí sféarúil (níl sí ar dhéanamh na liathróide) ach sórt leibhéalta sna poil.

Na Difríochtaí idir an Rúisis agus an Úcráinis

An bhfuil difríocht mhór idir an Rúisis agus an Úcráinis? Seo m'iarracht an cheist sin a fhreagairt. Is dócha go síleann lucht na Gaeilg...